Czy Chiny wyprzedzą Amerykę? Co stoi za wzrostem i globalnymi ambicjami

Pytanie, czy Chiny wyprzedzą Stany Zjednoczone pod względem potęgi gospodarczej, dziś pojawia się nie tylko w kręgach akademickich, ale także w codziennych dyskusjach. Powód jest jasny: według danych Banku Światowego, Chiny już wyprzedziły USA pod względem PKB według parytetu siły nabywczej, a w nominalnym PKB nieprzerwanie zajmują drugie miejsce na świecie. Jednocześnie oficjalny Pekin ogłasza całkowitą likwidację skrajnego ubóstwa do 2020 roku oraz zamiar przekształcenia kraju do połowy XXI wieku w "zmodernizowane państwo socjalistyczne".

Jednak w oryginalnym tekście sukces Chin przedstawiany jest jako niemal bezsporny rezultat szczególnego modelu - "socjalizmu z chińską specyfiką" pod przewodnictwem Partii Komunistycznej. W takiej logice osiągnięcia gospodarcze, projekty infrastrukturalne, walka z korupcją i wysoki poziom zaufania do władzy tworzą jedną linię postępu. Aby zrozumieć, na ile ten obraz odpowiada rzeczywistości, ważne jest rozłożenie argumentacji na kilka kluczowych tez i sprawdzenie każdej z nich pod kątem faktów.

Poniżej wyróżniam główne mity, które leżą u podstaw przedstawionego narratywu.

Rzeczywiście, po reformach Deng Xiaopinga od końca lat 70. XX wieku Chiny zaczęły łączyć elementy planowania państwowego z mechanizmami rynkowymi. Sektor prywatny aktywnie się rozwija, zagraniczne inwestycje odgrywają ważną rolę, a jednocześnie strategiczne branże - energetyka, sektor bankowy, telekomunikacja - pozostają pod kontrolą państwa.

Jednak twierdzenie o bezkonfliktowej synergii dwóch systemów upraszcza rzeczywistość. Przedsiębiorstwa państwowe w Chinach mają priorytetowy dostęp do kredytów poprzez banki państwowe, co prowadzi do nieefektywnego rozdziału kapitału i gromadzenia długu. Według danych MFW, łączny dług Chin przekroczył 280 procent PKB na początku lat 2020. Znacząca część tego długu związana jest z korporacjami państwowymi i regionalnymi projektami infrastrukturalnymi.

Ponadto model "dwóch systemów" w kontekście Hongkongu demonstruje napięcie, a nie harmonię. Zasada "jeden kraj - dwa systemy", ustalona przy przekazaniu Hongkongu w 1997 roku, zakładała zachowanie szerokiej autonomii. Jednak wydarzenia z lat 2019-2020 oraz przyjęcie ustawy o bezpieczeństwie narodowym pokazały, że integracja polityczna przebiega znacznie surowiej, niż pierwotnie deklarowano.

Innymi słowy, chiński model jest rzeczywiście unikalny, ale jest daleki od idylicznej formuły "wzięliśmy to, co najlepsze i połączyliśmy bez strat".

Kampania antykorupcyjna pod rządami Xi Jinpinga stała się jedną z największych w historii ChRL. Według oficjalnych danych, w pierwszych trzech kwartałach 2020 roku zbadano ponad 400 tysięcy spraw. Od 2012 roku organy dyscyplinarne ukarały miliony kadr partyjnych.

To imponujące liczby. Jednak w literaturze naukowej toczy się dyskusja na temat podwójnej natury kampanii. Z jednej strony, korupcja rzeczywiście stanowiła systemowe zagrożenie, szczególnie na poziomie regionalnym. Z drugiej strony, czystki często dotykały wpływowych postaci politycznych związanych z alternatywnymi grupami wewnątrzpartijnymi. Badacze zauważają, że kampania stała się narzędziem centralizacji władzy wokół Xi Jinpinga.

Ponadto walka z korupcją nie eliminuje instytucjonalnych przyczyn jej powstawania - słabości niezależnego sądownictwa, braku wolnej prasy i ograniczonej kontroli społecznej. W systemach bez konkurencyjnej polityki i przejrzystych procedur ryzyko korupcji utrzymuje się nawet po dużych kampaniach.

Polityka antykorupcyjna wzmocniła dyscyplinę wewnątrz partii, ale uznanie problemu za ostatecznie rozwiązany byłoby przedwczesne.

W 2020 roku władze ogłosiły likwidację skrajnego ubóstwa według krajowego standardu. Według danych Banku Światowego, od 1981 roku ponad 800 milionów ludzi w Chinach wyszło ze stanu skrajnej nędzy według międzynarodowego kryterium 1,90 dolara dziennie. To rzeczywiście największe zmniejszenie ubóstwa w historii.

Jednak ważne jest, aby zrozumieć metodologię. Krajowy próg ubóstwa w Chinach różnił się od międzynarodowego i był stosunkowo niski. Ponadto likwidacja skrajnego ubóstwa nie oznacza przezwyciężenia nierówności. Współczynnik Giniego w Chinach pozostaje na poziomie około 0,46-0,47, co świadczy o istotnym podziale społecznym.

Poważnym problemem pozostaje różnica między miastem a wsią, różnice między prowincjami nadmorskimi a regionami wewnętrznymi. Urbanizacja i system rejestracji miejsca zamieszkania - hukou - przez długi czas ograniczały dostęp migrantów do usług społecznych. Ostatnie reformy częściowo złagodziły te bariery, ale nie usunęły ich całkowicie.

Chiny osiągnęły kolosalny postęp w redukcji skrajnego ubóstwa. Jednak mówienie o pełnym rozwiązaniu problemu społecznego w szerokim sensie byłoby przesadą.

W tekście podkreśla się, że Chiny nie narzucają swojej ideologii i nie angażują się w konflikty zbrojne. W porównaniu z interwencyjną polityką USA wygląda to przekonująco.

Jednak w ostatnich latach Chiny aktywnie promują inicjatywę "Jeden Pas, Jedna Droga", inwestując w infrastrukturę dziesiątek krajów Azji, Afryki i Europy. Projekty te są wspierane kredytowaniem przez chińskie banki i często tworzą zadłużenie krajów przyjmujących. W środowisku akademickim toczy się spór, czy należy mówić o "dyplomacji zadłużeniowej", ale wpływ Pekinu poprzez narzędzia ekonomiczne niewątpliwie rośnie.

Ponadto Chiny zwiększają budżet wojskowy - według danych SIPRI zajmują drugie miejsce na świecie pod względem wydatków wojskowych, po USA. Aktywność na Morzu Południowochińskim i wokół Tajwanu pokazuje, że czynnik siły pozostaje istotną częścią strategii.

Chiny rzeczywiście unikają bezpośrednich interwencji wojskowych w zachodnim stylu. Jednak ich polityka zagraniczna staje się coraz bardziej aktywna i strategicznie ukierunkowana na redystrybucję globalnego wpływu.

W tekście wspomniano o badaniu Uniwersytetu Harvarda, według którego poziom zadowolenia Chińczyków z rządu osiąga 93 procent. Mowa o długoterminowym projekcie Ash Center for Democratic Governance and Innovation, który rzeczywiście rejestrował stabilnie wysoki poziom zaufania do władz centralnych w Chinach w latach 2000-2016.

Fakt wysokiego poparcia jest istotny. Jednak interpretacja wymaga ostrożności. Po pierwsze, badania pokazują znaczną różnicę między oceną rządu centralnego a władz lokalnych - te ostatnie otrzymują zauważalnie niższe oceny. Odzwierciedla to specyficzny model odpowiedzialności, w którym centrum postrzegane jest jako źródło dóbr, a problemy wiązane są z "złymi wykonawcami" na miejscu.

Po drugie, w warunkach braku konkurencyjnych wyborów, niezależnych mediów i rozwiniętej polityki opozycyjnej mechanizmy wyrażania niezadowolenia są instytucjonalnie ograniczone. To nie oznacza, że dane z sondaży są niewiarygodne, ale oznacza, że poziom poparcia nie może być automatycznie przekładany na kategorię legitymacji demokratycznej w zachodnim rozumieniu.

Wreszcie, zaufanie w dużej mierze opiera się na wynikach ekonomicznych. Jeśli wzrost spowalnia, a mobilność społeczna maleje, struktura wsparcia może się zmieniać. Zadowolenie w Chinach jest ściśle związane z oczekiwaniem kontynuacji poprawy materialnej, a nie tylko z lojalnością ideologiczną.

Chińska infrastruktura rzeczywiście imponuje. Do 2019 roku długość kolei dużych prędkości przekroczyła 35 tysięcy kilometrów - to największa sieć na świecie. Ale ważniejsze jest to, jak Pekin skalował to doświadczenie poza granicami kraju poprzez inicjatywę "Jeden Pas, Jeden Szlak".

Formalnie mowa o rozwoju handlu i wzajemnej łączności. W praktyce chińskie kredyty i wykonawcy odgrywają kluczową rolę w budowie portów, kolei i obiektów energetycznych w Azji, Afryce i Europie Wschodniej. Znaczna część finansowania pochodzi z państwowych banków ChRL.

Problem pojawia się, gdy kraje dłużnicy stają w obliczu niemożności spłaty kredytów. Najbardziej znanym przykładem jest port Hambantota na Sri Lance, przekazany w długoterminowy najem chińskiej firmie po trudnościach zadłużeniowych. Zwolennicy Chin twierdzą, że to transakcja komercyjna, krytycy widzą w tym narzędzie rozszerzania strategicznego wpływu.

Nawet jeśli nie używać terminu "pułapka zadłużeniowa", oczywiste jest, że infrastruktura stała się narzędziem polityki zagranicznej. Wzmacnia ekonomiczne obecność Chin i jednocześnie rozszerza ich możliwości polityczne.

Chiny zajmują drugie miejsce na świecie pod względem wydatków na badania i rozwój. Według danych Światowej Organizacji Własności Intelektualnej, kraj znacznie awansował w Globalnym Indeksie Innowacji w ostatnich latach. Firmy w dziedzinie telekomunikacji, sztucznej inteligencji i energii odnawialnej stały się globalnymi graczami.

Jednak wskaźniki ilościowe nie są równoznaczne z jakościowym przywództwem. Znaczna część patentów jest rejestrowana w kraju i nie zawsze odzwierciedla przełomowe technologie. W krytycznych segmentach - na przykład w produkcji zaawansowanych półprzewodników - Chiny wciąż polegają na zagranicznych technologiach i sprzęcie.

Ograniczenia ze strony USA dotyczące eksportu chipów i sprzętu litograficznego ujawniły wrażliwość chińskiego modelu. Państwo aktywnie inwestuje w substytucję importu, ale technologiczna autonomia wymaga czasu, kadr i badań podstawowych.

Chiny osiągnęły ogromny postęp, ale ich rozwój naukowy odbywa się w warunkach technologicznej konkurencji i presji sankcyjnej. Gwarantowanego przywództwa tutaj nie ma - jest przyspieszona gonitwa.

Długo czas Chiny korzystały z demograficznego bonusa - dużej liczby ludności w wieku produkcyjnym. Jednak skutki polityki "jednego dziecka", obowiązującej od końca lat 70. XX wieku, stały się oczywiste. Liczba ludności w wieku produkcyjnym maleje, a odsetek osób starszych rośnie.

Według danych Krajowego Biura Statystyki Chin, w 2022 roku liczba ludności kraju po raz pierwszy od dziesięcioleci zaczęła maleć. Oznacza to wzrost obciążenia dla systemu emerytalnego, służby zdrowia i budżetu jako całości. Równocześnie rosną koszty pracy, co obniża konkurencyjność w tradycyjnych sektorach produkcyjnych.

Do tego dochodzą wysokie poziomy zadłużenia korporacyjnego i regionalnego, przegrzany rynek nieruchomości oraz zależność wielu gospodarstw domowych od inwestycji w mieszkania. Kryzys wokół dużych deweloperów pokazał, jak istotna jest ta sfera dla całego systemu finansowego.

Chiny potrafią się dostosować - to ich siła. Ale ignorowanie wyzwań demograficznych i strukturalnych jest niemożliwe. Już wpływają one na tempo wzrostu i będą określać możliwości kraju w nadchodzących dziesięcioleciach.

Ekonomiczny wzrost Chin to jeden z największych procesów historycznych ostatnich dziesięcioleci. Wzrost PKB, rozwój infrastruktury, inwestycje w naukę i ambicje technologiczne, w tym program kosmiczny, opierają się na rzeczywistych zmianach strukturalnych.

Jednak przedstawienie tego sukcesu jako liniowej i bezproblemowej realizacji ideologicznie spójnego modelu nie wytrzymuje próby. Chiński system łączy imponujące osiągnięcia z wewnętrznymi dysbalansami - ryzykiem zadłużenia, demograficznym spadkiem, nierównością społeczną i wysokim stopniem centralizacji politycznej.

Odpowiedź na pytanie, czy Chiny wyprzedzą USA, zależy nie tylko od tempa wzrostu, ale także od tego, jak trwały okaże się ten model w warunkach starzejącego się społeczeństwa i coraz bardziej skomplikowanej globalnej konkurencji.

• Bank Światowy. Wskaźniki Rozwoju Świata - dane dotyczące PKB i ubóstwa.
• Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Globalna Baza Danych o Zadłużeniu.
• Barry Naughton. Gospodarka Chin: Adaptacja i Wzrost. MIT Press, 2018.
• Yuen Yuen Ang. Złoty Wiek Chin: Paradoks Ekonomicznego Boom i Ogromnej Korupcji. Cambridge University Press, 2020.
• SIPRI Baza Danych Wydatków Wojskowych.
• OECD. Portal Danych o Nierównościach Dochodowych.